ताम्रलिप्त नदी, धर्म र जनतासँग बाँचेको परम्परा : हामीले के सिक्ने ?

गएको हप्ता म भारत पश्चिमबंगालमा रहेको ताम्रलिप्त राजपरिवारको निमन्त्रणामा त्यहाँ हरेक बर्ष संचालन हुने एउटा कार्यक्रममा सहभागी हुन पुगेको थिए । त्यो ठाँउको यो भ्रमण मेरोलागि दोश्रो पटकको थियो । मलाई  ताम्रलिप्त मा हिँड्दा त्यँहाको राजपरम्परा इतिहास कुनै संग्रहालयभित्र बन्द भएर बसेको अनुभूति हुँदैन। यहाँ इतिहास मानिसको चाल, नदीको बहाव र हरेक बर्ष संचालन हुने उत्सवको निरन्तरतामा बाँचिरहेको देखिन्छ।

ताम्रलिप्त मा हरेक वर्ष आयोजना हुने “Tamralipta Janswasthya Krishi o Kutir Silpa Mela” केवल एउटा मेला मात्र होइन रहेछ। यो त झन्डै ११०० वर्षदेखि निरन्तर चलिआएको जन–संस्कृतिको जीवित परम्परा रहेछ। राजवंशहरू उदाए, पतन भए, राज्यका सिमाना फेरिए, सत्ता र शासन प्रणाली बदलिए तर यो मेला रोकिएन। किनभने यसको केन्द्रमा सत्ता होइन, जनता थिए, उनीहरूको परम्परा थियो। अनि त्यहाँको ३२०० बर्ष लामो र्इतिहास बोकेको राजपरिवारको ६४औ पुस्ताले हाल यसलाई निरन्तर नेतृत्व गरिरहेकोछ ।

फोटोहरू: मयुर राजवंशको ताम्रलिप्त दरवारका भग्नावशेसहरु

ताम्रलिप्त: नदीसँग जोडिएको सभ्यता

बिगतमा ताम्रलिप्त कुनै साधारण बन्दरगाहमात्र थिएन। यो गंगाको जलमार्ग हुँदै बंगालको सागरमा जोडिने सभ्यतागत द्वार थियो। यही जलमार्गबाट मानिस, विचार, धर्म र संस्कृतिहरू एक–अर्कासँग जोडिन थाले। बुद्ध धर्मको बिस्तारमा ताम्रलिप्तको भूमिका यहीँबाट सुरु हुन्छ। गंगाको जलयात्रा हुँदै बुद्ध भिक्षुहरू, व्यापारीहरू र साधकहरू श्रीलंका, म्यानमार, थाइल्यान्ड, इन्डोनेसिया र अन्य दक्षिण–पूर्वी एसियाली भूभागसम्म पुगे। धर्म केवल उपदेश बनेर होइन, यात्रा बनेर बग्यो। जसलाई जोडिरहने काम यँहाको राजपरिवारले गरिरहेकोछ । यहाँ हरेक बर्ष आयोजना हुने अन्तराष्ट्रिय सम्मेलन र मेलाले बिभिन्न देशहरूलाई जोडिरहेकोछ । हालसम्म १४ भन्दा धेरै देशका सहभागिहरु यो बार्षिक समारोहमा जोडिएकाछन ।

यो यात्रामा ताम्रलिप्त-मयुर राजवंश केवल शासकमात्र थिएनन् उनीहरू मार्गदर्शक र संरक्षक पनि थिए। जसले यो यात्रालाई निरन्तरता दिइरहेकोछ र यो राजपरिवारको ६४औ पुस्ताका डा दिपेन्द्र नारायण रायले यो राजपरम्परालाई डोर्याइरहेका छन ।

राजपरिवार र बुद्ध धर्म : सत्ता होइन, सेवा

मयुर राजवंशले बुद्ध धर्मलाई दरबारभित्र सीमित गरेन। उनीहरूले विहार र शिक्षाको संरक्षण गरे, जलमार्ग सुरक्षित बनाए, व्यापारी, भिक्षु र यात्रुहरूलाई आश्रय दिए अनि स्थानीय कला, कुटिर उद्योग र कृषि परम्परालाई धर्मसँग जोडेर अघि बढाए । यसैले ताम्रलिप्तमा बुद्ध धर्म केवल पूजा होइन, जीवनशैली बन्यो। यसैले यो निरन्तर चलिरहेकोछ ।

यहीँबाट सुरु हुन्छ प्रश्नहरू

आज पनि मयुर राजवंश जनतासँगै उभिएको देखिन्छ। उत्सवमा, सम्मेलनमा, कला र संस्कृतिको प्रवर्द्धनमा—उनीहरू मालिक होइन, सहभागी जस्ता लाग्छन्। यहीँ प्रश्न जन्मिन्छ—यदि ताम्रलिप्तमा
राजपरम्परा जनतासँगै बाँचेको छ भने, नेपालमा किन राजपरिवार जनताबाट टाढा पारियो? किन दरवार र सर्वसमधारण बिचमा पर्खालहरु खडा गरिए? किन राज परिवार र जनता बिच प्रत्यक्ष र सहज संपर्क स्थापित गरिएन? यो लेख त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने यात्रा हो।

ताम्रलिप्त-मयुर राजवंश: जनतासँग बाँचेको राजपरम्परा

ताम्रलिप्तमा पुग्दा इतिहास कुनै शिलालेख वा संग्रहालयमा सीमित देखिँदैन। यहाँ इतिहास नदीको बहावजस्तै बाँचिरहेको महसुस हुन्छ— मानिसको चालमा, उत्सवको निरन्तरतामा र संस्कृतिको जीवित अभ्यासमा। ताम्रलिप्तमा आयोजना हुने “Tamralipta Janswasthya Krishi o Kutir Silpa Mela” केवल एउटा वार्षिक मेला होइन रहेछ। यो त झन्डै ११०० वर्षदेखि निरन्तर चलिआएको जन–संस्कृतिको जीवित परम्परा हो। जुन हरेक बर्ष संचालन हुदै आईरहेकोछ । राज्य व्यवस्था बदलिए, शासन प्रणाली फेरिए, तर यो मेला रोकिएन। किनकि यसको केन्द्रमा सत्ता होइन, जनता थिए, उनीहरुका सिपहरु र संस्कृतीहरू थिए।

फोटोहरू: समारोहमा सहभागिहरुसंग डा दिपेन्द्र नारायण अनि समारोह उदघाटन गर्दै पश्चिमबंगालका मन्त्री

मयुर राजवंश: सत्ता होइन, संरक्षक यस ऐतिहासिक यात्रामा ताम्रलिप्त–मयुर राजवंश साधारण शासक मात्र थिएन। उनीहरू

• जलमार्गका संरक्षक
• भिक्षु र यात्रुका आश्रयदाता
• शिक्षा, विहार र ज्ञान परम्पराका सहयात्री
• स्थानीय कला, कृषि र कुटिर उद्योगका प्रवर्द्धक थिए।

मयुर राजवंशले बुद्ध धर्मलाई दरबारको सीमाभित्र बन्द गरेन। धर्मलाई समाजसँग जोड्यो, नजीवनसँग घुलायो। यसैले ताम्रलिप्त मा बुद्ध धर्म केवल पूजा वा दर्शनमा सीमित रहेन यो त जीवनशैली बन्यो।

जनस्वास्थ्य, कृषि र कुटिर उद्योग : धर्मको सामाजिक रूप Tamralipta Janswasthya Krishi o Kutir Silpa Mela यही सोचको मूर्त रूप हो। यहाँ

• जनस्वास्थ्य करुणाको अभ्यास हो
• कृषि जीवनको आधार हो
• कुटिर उद्योग आत्मनिर्भरता र सम्मानको स्रोत हो

यी तीनै पक्षलाई एउटै मञ्चमा ल्याएर मयुर राजवंशले देखाएको छ—धर्म समाजबाट अलग हुँदैन, धर्म समाजकै रूपान्तरण हो। यो मेला राजशक्तिको प्रदर्शन होइन, जनताको श्रम, सीप र सिर्जनशीलताको उत्सव बनेकोछ।

फोटोहरू: स्थामेलामा राखिएका स्थानिय घरेलु उधोगहरूका उत्पादनहरू

Living Royalty: जनतामाझ उभिएको परम्परा आज पनि ताम्रलिप्तमा मयुर राजवंशका उत्तराधिकारीहरू जनताबाट टाढा बसेका देखिँदैनन्। उत्सव, सम्मेलन, सांस्कृतिक कार्यक्रम र हस्तकला प्रदर्शनीमा उनीहरू मालिक होइन, सहभागी जस्ता देखिन्छन्। यसैले ताम्रलिप्तमा राजपरिवार इतिहास होइन, जीवित सामाजिक संस्था जस्तो लाग्छ। यहि कुरा हो हाम्रोमा राजपरिवारले सिक्नु पर्ने र आफ्ना पूर्वजहरुले गरेका योगदानलाई चिरस्थायी बनाउन लाग्नु पर्ने । हाम्रोमा राजपरिवार सधै जनताबाट टाडा र अनेक पर्खालहरुबाट घेरिएर रह्यो । त्यसै प्रकारको जीवन पद्धती स्थापित हुदै गए । त्यसैले अझै पनि हाम्रो राजपरिवार जनसंपर्कमा सहज छैन । तर अरु धेरै तिर राजपरिवारहरु सहज जनसंपर्कमा आए र उनिहरु समाजसंग घुलमिल हुँदै बदलिएको परिस्थितीमा पनि स्थापित हुदै गए । उनीहरूले आफ्नै कर्मद्धारा आफुलाई स्थापित गरे र आफ्नो हजारौ बर्ष देखिको पहिचानलाई जिवित राखेकाछन ।

नेपालसँग स्वाभाविक तुलना यहीँ आइपुग्दा नेपालको सन्दर्भ आफैँ हाम्रो मनमा उब्जिन्छ। नेपालमा पनि राजपरिवार छ, इतिहास छ, परम्परा छ। तर त्यो परम्परा आज जनताबाट टाढै बसेको देखिन्छ। हाम्रो राजपरिवारमा “हामी र जनता फरक हौँ” भन्ने मानसिकता अझै पनि जीवित छ जस्तो लाग्छ। राजपरिवार जनताको दैनिक जीवन, कला, संस्कृति र श्रमसँग रूपान्तरण हुन सकेन। गौरवशाली इतिहास बोकेको हाम्रो राजपरिवारले पनि राजपरंपराहरुलाई चिरस्थायी बनाउन आफुलाइ बदल्न जरुरीछ । अव राजपरिवार र सर्वसाधारण बिचमा अवरोधका पर्खालहरु होईन सहज संपर्कका पुलहरु बनाउन जरुरी छ ।

ताम्रलिप्तबाट सिकाइ ताम्रलिप्त–मयुर राजवंशले नेपाललाई एउटा शान्त तर गहिरो सन्देश दिन्छ “सत्ता सकिन सक्छ, तर सामाजिक भूमिका सकिनु हुँदैन”। राजसंस्था शासन गर्न नपाए पनि

• संस्कृति र सभ्यताको नेतृत्व
• कला र ज्ञानको संरक्षण
• जनस्वास्थ्य, कृषि र हस्तकलाको प्रवर्द्धन मार्फत नैतिक प्रभाव (moral authority) कायम गर्न सक्छ।

निष्कर्षतर्फ खुला यात्रा ताम्रलिप्तमा राजपरम्परा जनतासँगै बाँचिरहेको देखिन्छ। नेपालमा भने त्यो दूरी अझै घट्न सकेको छैन। यो लेख कुनै आरोप लगाउन लेखिएको होइन। यो त आफुले देखेको सिकाइ र असल संभावनाको लागि सुझाव हो। यदि हामीले ताम्रलिप्त–मयुर राजवंशबाट जनतासँग बाँचेको राजपरम्पराको अर्थ बुझ्न सक्यौँ भने, नेपालमा पनि इतिहास केवल सम्झना होइन, जीवित सामाजिक शक्ति बन्न सक्छ।

ताम्रलिप्त : कलिङ्गदेखि करुणासम्मको यात्रा

आजको ताम्रलिप्त सानो नगरजस्तो देखिए पनि, इतिहासमा यसको पहिचान निकै फराकिलो थियो। प्राचीन कालमा ताम्रलिप्त केवल एउटा बन्दरगाह वा व्यापारिक सहर थिएन, यो कलिङ्ग, मगध र बंगाललाई जोड्ने सभ्यतागत क्षेत्र थियो। गंगा नदीको जलप्रणाली हुँदै बंगालको सागरमा पुग्ने यो मार्ग भारतवर्षलाई बाहिरी संसारसँग जोड्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण द्वारहरूमध्ये एक थियो। त्यस समयमा ताम्रलिप्त को प्रभाव आजको भौगोलिक सीमाभन्दा धेरै पर फैलिएको थियो—कलिङ्गका तटीय क्षेत्रहरू, मध्य गंगीय सभ्यता र पूर्वी बंगालसम्म यसको सांस्कृतिक र आर्थिक पहुँच थियो। यसैले ताम्रलिप्तलाई भूमि र जल दुवैमार्गबाट बग्ने सभ्यताको केन्द्र मानिन्थ्यो।

अशोक, कलिङ्ग युद्ध र ताम्रलिप्त ताम्रलिप्तको इतिहास सम्राट अशोकको जीवनको सबैभन्दा निर्णायक क्षणसँग पनि जोडिएको छ। कलिङ्ग युद्धले ल्याएको अपार हिंसा र मानवीय पीडाले अशोकको चेतनामा गहिरो परिवर्तन ल्यायो। सत्ताको विजयभन्दा करुणाको मूल्य ठूलो हुन्छ भन्ने अनुभूति यहीँबाट सुरु भयो। अनि सम्राट अशोक राजाबाट बौद्ध धर्मको अनुयायी बने र यो धर्मको बिकास र विस्तारमा समर्पित बने ।

कलिङ्ग युद्धपछि बुद्ध धर्म केवल दर्शन वा दरबारी आस्थामात्र रहेन। यो सामाजिक रूपान्तरणको मार्ग बन्यो। यही परिवर्तनको ऐतिहासिक चरणमा ताम्रलिप्तले नयाँ भूमिका पायो बुद्ध धर्मको समुद्री यात्राको प्रस्थान बिन्दु बनेर। गंगा नदी हुँदै ताम्रलिप्त पुगेका भिक्षु, व्यापारी र यात्रीहरू बंगालको सागर पार गरेर श्रीलंका, म्यानमार, थाइल्यान्ड, इन्डोनेसिया र दक्षिण–पूर्वी एशियाका अन्य भूभागसम्म पुगे। धर्म यहाँ उपदेशका रूपमा होइन, यात्रा र सम्पर्कका रूपमा फैलियो। यस यात्रामा ताम्रलिप्त केवल भौगोलिक बिन्दु थिएन। यो करुणाको प्रवाह बग्ने ढोका बन्यो।

प्राचीन ताम्रलिप्त का शासकहरू : मार्गका संरक्षक

त्यस समयका ताम्रलिप्त का स्थानीय शासकहरू सत्ताको विस्तारभन्दा मार्ग, बन्दरगाह र यात्राको सुरक्षामा केन्द्रित देखिन्छन्। व्यापार, धार्मिक यात्रा र सांस्कृतिक सम्पर्क राजनीतिक नियन्त्रणभन्दा सभ्यताको निरन्तरताका साधन थिए। यही कारण ताम्रलिप्त मा शासकको भूमिका शासकभन्दा बढी संरक्षक र सहयात्री जस्तो देखिन्छ। यो सोच समयसँगै रूप फेरिए पनि परम्पराको रूपमा बाँचेको देखिन्छ आजको ताम्रलिप्त–मयुर राजवंशसम्म।

इतिहासको निरन्तरता, स्मृतिमा होइन—अभ्यासमा

आज ताम्रलिप्तमा Janswasthya, Krishi o Kutir Silpa Mela झन्डै ११०० वर्षदेखि निरन्तर चलिरहनु संयोग होइन। यो परम्परा कलिङ्ग युद्धपछिको  करुणा–केन्द्रित सभ्यताको जीवित अभ्यास हो। जनस्वास्थ्य, कृषि र कुटिर उद्योगलाई धर्म र संस्कृतिसँग जोडेर अघि बढाउनु त्यही ऐतिहासिक चेतनाको निरन्तरता हो— जहाँ शासन होइन, जनजीवन केन्द्रमा रहन्छ। यसरी हेर्दा ताम्रलिप्त को इतिहास
कुनै समाप्त अध्याय होइन। यो त आज पनि निरन्तर बगिरहेको सभ्यताको कथा हो। जसबाट हामीले धेरै कुरा सिक्न सक्छौ ।

फोटोहरू: ताम्रलिप्तमा तिन दिने अन्तराष्ट्रिय सम्मेलनका सहभागिहरु