स्वतन्त्रताको भ्रमभित्र लुकेको दासत्व

नेपाल कानुनी रूपमा स्वतन्त्र राष्ट्र हो। संविधानले नागरिकलाई समानता, स्वतन्त्रता र सम्मानको अधिकारको ग्यारेन्टी गरेको छ। तर कानुनी पानाहरूमा सुशोभित स्वतन्त्रता वास्तविक जीवनमा उभिन पुग्दा कहिलेकाहीँ केवल एउटा भ्रमजस्तै देखिन्छ। दासत्व कानुनले हटाइसकेको छ, तर यसको छायाँ—गरिबी, विभेद, ऋण–बन्धन, मानव बेचबिखन र आधुनिक श्रम शोषणको रूपमै—अझै पनि लाखौँ मानिसलाई बाँधिरहेको छ। नेपालमा दासत्वको स्वरूप बदलिएको छ, तर पीडा र असमानता ज्यूँका त्यूँ कायम छ।

१. ऐतिहासिक दासत्व स् संरचनामा रोपिएको शोषण
नेपालमा दासत्व केवल काम र तलबको सम्बन्ध थिएन, यो सामाजिक संरचनामा नै रोपिएको व्यवस्था थियो।

(क) जातीय दर्जामा आधारित दासत्व
दलित समुदाय शताब्दीयौँसम्म :
उच्च जातिका घरमा सेवा–सुविधाबिनै काम गर्न बाध्य,
न्याय माग्न नसक्ने,
सामाजिक रूपमा “सेवक” को भूमिकामा थोपारिने
अवस्थामा बस्नुपर्‍यो। उत्पीडनलाई समाजले नै ‘परम्परा’ को रुपमा मान्यता दिँदै आएको थियो।

(ख) झारा, बेथ–बेगारी : जनताको श्रममाथिको राज्यको नियन्त्रण
पहिलेका समयमा गाउँका बासिन्दालाई स्
सरकारी अधिकारीका काम,
स्थानीय मुखियाका खेतबारी,
बाटो–घाट, ढुङ्गा–बालुवा बोक्ने काम
बिना तलब गर्नुपर्ने बाध्यता थियो। यो बाध्यताले जनतालाई सत्ताको अधीनमा राख्यो, र श्रमलाई राज्यको सम्पत्ति बनायो।

(ग) ऋण–बन्धन : आर्थिक दासत्वको सम्पूर्ण चक्र

कमैया, कम्लरी, हलिया, हरुवा–चारुवा प्रणालीहरू स्
ऋण तिर्न नसक्ने,
ब्याज चर्को हुने,
जमिन नहुने,
पुस्तौँसम्म एकै मालिकमा बन्धिनुपर्ने
जस्ता आर्थिक असमानताबाट उत्पन्न भएका थिए। उन्मुक्तिका घोषणा भए पनि धेरै परिवार अझै पुनर्स्थापना बिना नै न्यून जीवनस्तरमा जीवनयापन गरिरहेका छन्।

२. आधुनिक दासत्व स् बाहिर स्वतन्त्र, भित्र बन्धन

आज दासत्व खुला रूपमा छैन, तर आर्थिक–सामाजिक बोझले मानिसलाई अदृश्य रूपमा कठपुतली बनाइरहेको छ।
(क) कानुनी रूपमा “मुक्त”, व्यवहारमा अझै बाँधिएका
कमैया–कम्लरी उन्मुक्ति ऐतिहासिक कदम थियो, तर :
बसोवासको व्यवस्था बलियो भएन,
जमिनमाथिको पहुँच कमजोर रह्यो,
वैकल्पिक रोजगारी उपलब्ध भएन,
शिक्षा तथा सीप विकासको प्रभाव कम रह्यो।
त्यसैले धेरै परिवार बाध्यतावश पहिलेका मालिककै खेतबारी र घर–परिवारमा न्यून ज्यालामा काम गरिरहेका छन्। मुक्तिको घोषणाले कागजी स्वतन्त्रता दियो, तर वास्तविक स्वतन्त्रताको आधार—आर्थिक सुदृढता—अझै निर्माण हुन सकेको छैन।
(ख) मानव बेचबिखन : आधुनिक समयको क्रूरतम दासत्व
नेपाल दक्षिण एसियामा मानव बेचबिखनका केन्द्रमध्ये एक मानिन्छ। यो केवल महिलाहरूको समस्या होइनस पुरुष, बालक–बालिका र किशोर–किशोरी सबै यसको पीडित हुन्।

लक्षित समूहहरू :

गरिब र सीमान्तकृत परिवारका युवती,
परिवारबाट टाढा भएका किशोर–किशोरी,
विदेश जान चाहने तर मार्ग नजाने युवा,
प्राकृतिक विपत्तिबाट प्रभावित परिवारहरू।
तस्करीका प्रमुख गन्तव्य :
भारतका मनोरञ्जन क्षेत्र,
गल्फ राष्ट्रका श्रम शिविर,
मलेसिया,
अफ्रिकी देशहरू,
चीन सीमावर्ती शहर,
नेपालकै डान्स बार, कबिन रेस्टुरेन्ट, मसाज पार्लर।
अनेकौँ युवतीहरू “रोजगारी”, “विवाह”, “विदेश अध्ययन” भन्दै फसाइन्छन्। परिवारले खोजेतिर खोजे पनि उनीहरू कतै हराएर जान्छन्—र धेरैलाई उद्धारपछि पनि सामान्य जीवनमा फर्किन वर्षौँ लाग्छ।

(ग) वैदेशिक रोजगारी स् आधुनिक दासत्वको कडा चक्र

नेपालमा बेरोजगारी उच्च छ। त्यसैले विदेशमा कमाउने सपना सहजै ‘आशा’ को रूपमा देखिन्छ। तर विदेशमा पुगेपछि धेरै नेपाली श्रमिक स्
पासपोर्ट जफत गरिने,
दैनिक १८–२० घण्टा काम गराइने,
तलब कटौती वा नदिने,
दुर्घटनामा कानुनी सहयोग नपाउने,
बसोवास अमानवीय हुने

जस्ता समस्याबाट पीडित हुन्छन्। केही श्रमिकका लागि विदेशमै मृत्यु नै अन्तिम नियति बन्छ, र उनीहरू काठको बाकसमा फर्कन्छन्। यस्ता घटनाहरूले वैदेशिक रोजगारीलाई आर्थिक अवसरभन्दा पनि दासत्वको अदृश्य रूप बनाइदिएको छ।
३. नेपालभित्रकै बाल–दासत्व स् अवैध भए पनि दैनिक जीवनभित्र लुकेको यथार्थ

(क) घरेलु बाल–कामदार

शहरका रहदानी घरहरूमा बालबालिकाले बिहानदेखि रातिसम्म काम, स्कुल–कलेज जाने हक गुम्ने, तलब नपाउने, कुटपिट र मानसिक यातनासम्म भोग्ने स्थिति अझै देखिन्छ। अभिभावकले ‘पालियो’ भनेर बुझ्ने, तर वास्तवमा यो दासत्व हो।

(ख) इँटाभट्टा, कार्पेट उद्योग, होटल–रेस्टुरेन्टमा
ग्रामीण क्षेत्रका बालबालिकालाई भारी बोक्ने, माटो बनाउने, मेसिन चलाउने, होटलमा मजदूरजस्तै काम गर्न लगाइन्छ। उनीहरूको कामको समय, पारिश्रमिक, सुरक्षा—कुनै पनि मानकअनुसार हुँदैन।

(ग) सडक भीख माग्ने गिरोह
सडकमा भीख मागिरहेका धेरै बालक–बालिका आफैँ आउँदैनन्, उनीहरूलाई समूहले नियन्त्रण गर्छ, कम रकम ल्याए सजाय भोग्नुपर्छ। द्वन्द्व, गरिबी र पारिवारिक समस्याबाट भागेकाहरू यस्ता गिरोहको सिकार बन्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।

४. दासत्व किन अन्त्य हुँदैन रु सामाजिक–आर्थिक संरचनाका कारण
गरिबी : आय, जमिन र रोजगारीको अभावले मानिसलाई शोषणमा झन् कमजोर बनाउँछ। विकल्प नभएका मानिस सजिलै बन्धनमा पर्छन्।

जातीय तथा सामाजिक विभेदस् दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, पहाडका सीमान्तकृत समूहहरू अझै पनि उत्पीडनको मुख्य लक्ष्य छन्। अशिक्षा र जानकारीको अभावस् अनपढ वा अल्प–पढेका मानिसलाई झुटा वाचा, फसाउने प्रस्ताव र दलालको चलखेल चिन्ने शक्ति कम हुन्छ।

राजनीतिक संरक्षण र भ्रष्टाचारस् मानव बेचबिखनका दलाल, अवैध मालिक, शोषक व्यक्तिहरू धेरैजसो राजनीतिक संरक्षण पाउँछन्। मुद्दा दर्ता भए पनि निर्णय ढिलो हुन्छ, प्रमाण हराउँछ, र पीडित स्वतन्त्र जीवनमा फर्कन कठिन हुन्छ।
आर्थिक अवसरको अभाव : देशमा रोजगारीको कमीले गरिब परिवार विदेश जाने वा जोखिमपूर्ण काम थाल्ने बाध्य हुन्छन्। अवसर नहुनु नै दासत्वको मूल कारणमध्ये एक हो।

५. मानव पीडाको गहिरो अध्याय स् तथ्यभन्दा ठूलो दुःख

प्रत्येक तथ्य पछाडि एउटा जीवन छ—
मुक्त कमैया परिवार अझै छाप्रोमा,
पराइको घरमा हुर्किएकी कम्लरी युवती,
गल्फमा मृत्यु भई बाकसमा फर्किएको युवा,
दलालले बेचिदिएको किशोरी,
ईँटा भट्टामा खेतालीझैँ काम गरिरहेको बालक।
यी केवल कथाहरू होइनन्—आजका नेपाली समाजको डरलाग्दो वास्तविकता हुन्।

६ . समाधान स् दासत्व समाप्त गर्ने बाटो सम्भव छ

आर्थिक सशक्तीकरणस् भूमि वितरण, स्थानीय रोजगारी, सीप विकास, सहुलियत ऋण कार्यक्रम—मुक्त परिवारलाई आत्मनिर्भर बनाउनैपर्छ।कडा कानुनी कार्यान्वयनस् दलाल, तस्कर, भूमिस्वामी र भ्रष्ट अधिकारीमाथि कठोर कारबाही अनिवार्य छ। कानुन लागू नभएसम्म दासत्व अन्त्य हुँदैन।

सुरक्षित वैदेशिक रोजगार नीति : मजदूर सम्झौता, निरीक्षण, अभिवक्ता सेवा, बीमा—यी सबै मजबुत गर्नुपर्छ।
शिक्षा र सूचनाको पहुँच : शिक्षा दासत्वविरुद्धको सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार हो। सचेतना बनेपछि मानिस आफैँ शोषणबाट बच्न जान्छ।सामाजिक परिवर्तनस् जातिवाद, लैङ्गिक विभेद, गरिबीप्रतिको दृष्टिकोण—यी परिवर्तन बिना दासत्व समाप्त हुँदैन।
निष्कर्ष स् कानुनले स्वतन्त्र भन्यो, तर जीवन अझै बन्धकनेपालले दासत्वलाई कानुनबाट हटायो। तर जीवनमा भने—दासत्व अझै पनि परिवर्तनको प्रतीक्षा गरिरहेको छ।

गरिबी, सामाजिक विभेद, अशिक्षा, राजनीतिक संरक्षण र कमजोर न्याय प्रणालीले दासत्वलाई रूप बदल्ने तर अस्तित्व नहराउने बनाइदिएको छ।जबसम्म राज्य, समाज र नागरिक सबै मिलेर आर्थिक समानता, सामाजिक सम्मान र अवसरको ढोका खोल्दैनन्, स्वतन्त्रता केवल कानुनी शब्दमै सीमित रहनेछ।