तीजको लहर गयो बरिलै, संस्कृतिलाई विकृतिले खायो बरिलै..

तीजको नाममा हुने गरेको महिनौदेखिको मनोवैज्ञानिक सामाजिक आतंकले एक वर्षको लागि युद्धविराम गरेको छ । हुन त तीज मौलिक संस्कृति हो । वर्षमा एक पटक माइतीमा भेला भएर पारिवारिक मनोरन्जनका साथ मिठो मसिनो खाने चलन तीजको मौलिक संस्कृति हो । भोलिपल्ट अर्थात भाद्र शुक्ल तृतीयामा निराहार व्रत बस्ने, पूजापाठ गर्ने र संगिनी नाच्ने सांस्कृतिक प्रचलन हो । तीजको रात सांस्कृतिक कार्यक्रमका साथमा जाग्राम बस्ने मौलिक परम्परा हो । तीजको भोलि पल्ट मंगल चौथी गर्ने र अन्तिम दिन ऋषिपन्चमी व्रतको साथमा समापन गर्ने तीजको धार्मिक संस्कृति हो ।

आजभोलि पर्वका सबै मूल्य मान्यताहरु विस्थापित भएका छन् । चार दिनको तीजलाई महिनौंअघिको होटल नाचले विस्थापित गरेको छ । संगिनी नाचलाई छाडा तथा आयतीत गीत संगीतले विस्थापित गरेको छ । खिर, ढकने र सेल जस्ता मौलिक परिकारलाई बजारु वस्तु र ककटेल्सले विस्थापित गरेको छ । समाजका आम कुरीति र अराजकतालाई रोक्ने सामाजिक व्यवहार तथा सुधार ऐनलाई राज्यको ढर्रावादी नीतिले विस्थापित गरेको छ । सामाजिक तथा सांस्कृतिक रुपमा रुपान्तरित समाज निर्माण गर्ने राजनीतिक दलको उद्देश्यलाई सत्ता भोक र भोटको राजनीतिले विस्थापित गरेको छ ।

अन्य पर्वहरु जस्तै तीज पनि हरेकको कुटिल मनोकांक्षा पूर्तीको माध्यम बनेको छ । कसैको लागि तीज रत्यौली नाच भएको छ । कसैका लागि राजनीतिक स्वार्थ सिद्धिको सिंडी र महिलाको भोट संकलन केन्द्र भएको छ । कसैको लागि सस्तो लोकप्रियताको सहज मार्ग बनेको छ । कसैको लागि धन सम्पत्ति र गरगहना प्रदर्शनले समाजमा आफूलाई अब्बल सावित गर्ने साधन भएको छ । जसले जुन आकांक्षाले महिनौं अघिदेखि होटल तथा पार्टी प्यालेस घन्काए तापनि यो संस्कृतिको नाममा मौलाएको विकृित नै हो । जुन कानुनी दृष्टिमा दण्डनीय र सामाजिक दृष्टिमा अपराध हो ।

तीज मात्र हैन पर्वको नाममा देखापरेका अनेकौं विकृतिले समाजलाई विक्षिप्त बनाएको छ । हुने खाने वर्गले हुँदा खाने वर्गमाथि मनोवैज्ञानिक आतंक सिर्जना गरेको छ । उच्च तथा मध्यम वर्गीय परिवारको ढर्राले हँुदा खाने वर्गलाई पनि सांस्कृतिक रुपमै बिचलित बनाएको छ । जसरी पनि प्रतिस्पर्धा गर्नै पर्ने परिवेशले समाजलाई डिप्रेशनको सिकार बनाएको छ ।

हरेक पर्वमा बजारकोे आतंक थामिनसक्नु छ । महंगी, मिसावट र कृत्रिम अभाव आम उपभोक्ताको दैनिकी बनेको छ । नियमनकारी निकायको नियमन केवल झारो टार्ने किसिमको देखिन्छ । अनेकौ नामधारी उपभोक्तवादी भन्नेहरुको ध्यान अनुदान र सस्तो प्रचारबाजीमा मात्र केन्द्रित छ । आखिर यो अवस्था कसरी आयो ? यसका कारक तत्वहरु के के हुन ? के तीज महिलाको कारणबाट मात्र विकृत बनेको हो त ? साथै तीजमात्र विकृत छ वा अरु पर्व पनि ? यस विषयमा सबैले चासो दिनुपर्छ ।

सांस्कृतिक पर्वहरुलाई रुपान्तरण गर्ने जिम्मेवारी महिला पुरुष दुवैले गर्नुपर्छ । तीजको नाममा महिलाहरुलाई सांस्कृतिक मर्यादाविमुख गराउन अभिप्रेयिरत गर्ने सामाजिक तत्व र अरु पर्वमा पुरुष वा महिलालाई गलत मार्गदर्शन गर्न खोज्ने तत्वहरुसँग सचेत रहनुपर्छ । त्यस्ता तत्वमध्ये मुख्य राजनीतिक दलहरु हुन् । शुभकामना आदानप्रदानको नाममा पार्टी प्यालेसमा भोजभत्तेर लगाउने प्रचलन यिनैले भित्र्याएका हुन् । राजनीतिक दलहरु भनेका जनताका पथ पदर्शक शक्ति हुन् । रुपान्तरणका वाहक हुन् । कानुनका परिपालक हुन् । त्यसकारण सामन्तवादी चेतबाट दिक्षित समाजलाई परिवर्तीत चेतनाले सज्जित गर्ने काम राजनीतिक दलहरुको हो । तर दलहरुले बाटो बिराएपछि यस्ता पर्वहरु पनि कुत्सित मनसायको सिकार बन्न पुगे । तीजमा देखिएको विकृति पनि त्यसबाटै प्रभावित भएको हो ।

पर्वको मौलिक संस्कृतिलाई खर्चिलो, भड्किलो र प्रतिस्पर्धाको माध्यम बनाउने अर्को कारक भनेका सहकारीकर्मीहरु हुन् । सहकारीले मुनाफाको हिस्साबाट शिक्षा, स्वास्थ्य लगायतका सामाजिक सुरक्षामा खर्च गर्नै पर्ने कानुनी व्यवस्थाको आडमा भोजभत्तेरको चलन चलाइयो । एक सहकारी एक पर्वको नीति चल्यो । यसले फेसनको रुपसँगै पार्टी प्यालेस संस्कृतिको विकास ग¥यो ।

सरकारी कार्यालय, कर्मचारी र तिनका संगठन लगायतका पेशाकर्मीहरु राज्यको कानुन पालना गर्ने जिम्मेवार नागरिक हुन् । सामाजिक व्यवहार तथा सुधार ऐनका परिधिमा बाँधिनु उनीहरुको कर्तब्य हो । तर राजनीतिक दलहरु जस्तै यिनीहरुको पनि कर्तब्यविमुख र अनुशासनहीन आचरणले सुधारको साटो बढ्दो विकृतिमै समर्पण देखियो । समाजको अर्धचेतना र धार्मिक अतिभक्त, त्यसमाथि पनि राज्यका निकाय नै कानुनको परिधिमा नबसेपछि त्यसको प्रभाव जनता स्वभाविक पर्ने नै भयो ।

समाजलाई मनोवैज्ञानिक आतंकको भुमरीमा फसाउने अर्को पक्ष भनेका एनजिओ व्यवसायीहरु हुन् । सशक्तीकरणको नाममा उनीहरुले मौलिक संस्कृतिमाथि हस्तक्षेप गरे । त्यसैले भदौ महिनादेखि कात्तिकसम्म एनजिओको काम नै शुभकामना आदानप्रदान गर्ने र आफ्नो व्यापार बजारीकरण गर्ने हुन थाल्यो । यसले विकृति बढाउन बाहेक के प्रभाव पारेको छ ?

सामन्तवादको मेसिनमा कुँदिएको सामाजिक चेतना जहाँ अनेकौं आवरणका धर्मभिरुहरुले धर्मको कलात्मक नसाले समाजलाई लठ्ठ र चेतनाशून्य बनाएका छन् । किनभने अगुवा भनिनेहरुको नक्कल गर्नै पर्छ, जसले गर्दैन उसलाई समाजले चिन्दैन । यस्तो सामाजिक परिवेशमा राज्यको सम्पूर्ण तह र तप्का नै गैरजिम्मेवार भएपछि विकृति नआएर के आउँछ ?