भाषा मानव अस्तित्वको आत्मा हो । शरीर बिना आत्मा अधुरो हुन्छ भने आत्मा बिना शरीर निर्जीव हुन्छ; त्यस्तै, भाषा बिना मानिसको चेतनाभावना अधुरो हुन्छ । मानिसको चेतनाले आफूलाई संसारमा व्यक्त गर्न खोज्दा सबभन्दा पहिलो साधन भाषा हो । भाषाले शब्द उच्चारण मात्र गर्दैन, यसले अर्थ, भावना, स्मृति र अनुभूतिलाई अर्थपूर्ण संरचनामा परिणत गर्छ । भाषा सञ्चारको उपकरण मात्र नभई सत्ता र आत्मचेतनाको दर्पण हो । शब्द उच्चारण गर्दा हामी ध्वनि निकाल्दैनौँ; हामी आफ्ना अन्तरात्माका तरङ्गलाई अभिव्यक्ति दिइरहेका हुन्छौँ । यसैले प्लेटो र हेगेलजस्ता दार्शनिकहरूले भाषालाई “वास्तविकता र चेतनाबीचको पुल” भनेका छन् ।
नेपाली संस्कृति माटोसँग गाँसिएको जीवनदर्शन हो—जहाँ पहाडको काख, तराईको समथर र हिमालको शिखरले मानिसको सोच, आचरण र संवेदनालाई आकार दिएका छन्। यही माटोबाट जन्मिएको संस्कार, भाषा, गीत–नृत्य, चाडपर्व र सामूहिक जीवनशैली आज महासागर पार गरेर विश्वका विभिन्न भूगोलमा फैलिएको छ। प्रवासन केवल भौगोलिक सर्नु मात्र होइन; यो संस्कृतिको यात्रासमेत हो। नेपालीहरू जहाँ पुगे, त्यहाँ आफ्नो पहिचान बोके—घर, गुम्बा, मन्दिर, सांस्कृतिक केन्द्र र सामुदायिक भेलामार्फत नेपालीपनलाई जोगाउँदै र समृद्ध गर्दै लगे।
आर्थिक अवसर, शिक्षा, रोजगारी र राजनीतिक–सामाजिक कारणले लाखौँ नेपाली विदेशिएका छन्। तर विदेश पुगेर पनि उनीहरूले माटोको स्मृतिलाई छोडेनन्। दशैँ–तिहार, तीज, छठ, ल्होसार, उभौली–उधौलीजस्ता पर्वहरू प्रवासी भूमिमा अझै उत्साहका साथ मनाइन्छन्। लोकगीत, दोहोरी, भजन, नृत्य र परिकारहरू केवल मनोरञ्जन होइनन्; यी सामूहिक स्मृतिका वाहक हुन्। यसरी संस्कृतिले प्रवासी नेपालीलाई भावनात्मक रूपमा जोडिराख्छ र नयाँ पुस्तालाई आफ्ना जरा चिन्न मद्दत गर्छ। भाषा विद्यालय, सांस्कृतिक कक्षा र सामुदायिक कार्यक्रममार्फत नेपाली भाषा र मूल्यहरू पुस्तान्तरण भइरहेका छन्।
प्रवासी नेपाली संस्कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको अनुकूलनशीलता हो। बहुसांस्कृतिक समाजमा बस्दा नेपाली संस्कृति बन्द कोष्ठकमा सीमित हुँदैन; बरु संवाद र सहअस्तित्वको माध्यम बन्छ। नेपालीहरूले स्थानीय संस्कृतिसँग सम्मानपूर्वक सहकार्य गर्दै आफ्ना पर्वहरू साझा उत्सवमा रूपान्तरण गर्छन्। यसले नेपालीपनलाई विश्व समुदायमा सकारात्मक छवि दिन्छ—शान्तिप्रिय, सहिष्णु र श्रमशील पहिचान। प्रवासी नेपालीका रेस्टुरेन्ट, कला प्रदर्शनी, साहित्यिक गोष्ठी र सांस्कृतिक मेलाले विश्वलाई नेपाली स्वाद, धुन र दर्शनसँग परिचित गराएका छन्।
वैश्विक सन्दर्भमा प्रवासी नेपाली संस्कृति ‘सांस्कृतिक कूटनीति’को प्रभावकारी माध्यम बनेको छ। राज्यको औपचारिक कूटनीतिभन्दा पनि जनस्तरको सांस्कृतिक सम्पर्कले सम्बन्धलाई दिगो बनाउँछ। प्रवासी समुदायका संघ–संस्थाले मानवीय सहयोग, विपद् राहत, शैक्षिक सहकार्य र सामाजिक सेवामार्फत नेपाल र बसोबास देशबीच विश्वासको सेतु निर्माण गरेका छन्। यस प्रक्रियामा नेपाली मूल्य—अतिथि देवो भव, सहकार्य, करुणा—विश्वव्यापी व्यवहारमा रूपान्तरित भएका छन्।
यद्यपि, प्रवासी संस्कृतिको यात्रामा चुनौतीहरू पनि छन्। पहिचानको क्षय, भाषिक दूरी, पुस्तान्तरणको कमजोर कडी र ‘डायस्पोरा द्विविधा’—घर र बाहिरबीचको द्वन्द्व—गम्भीर प्रश्न हुन्। नयाँ पुस्ताले स्थानीय संस्कृतिमा घुलमिल हुँदा नेपाली भाषा र संस्कार कमजोर हुने जोखिम देखिन्छ। यसलाई सम्बोधन गर्न संरचित सांस्कृतिक शिक्षा, डिजिटल माध्यमको उपयोग, र नेपालसँग निरन्तर सम्पर्क आवश्यक छ। प्रवासी अनुभवलाई केवल सम्झनामा होइन, सृजनात्मक अभ्यासमा रूपान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
माटोदेखि महासागरसम्मको यो यात्रा स्थिर होइन; निरन्तर बहने नदीजस्तै गतिशील छ। प्रवासी नेपाली संस्कृति स्मृतिमा अड्किएर बस्दैन—यो नयाँ भूगोलमा नयाँ अर्थ पाउँछ, तर मूल मूल्यहरू जोगाइराख्छ। यही सन्तुलन—जरा र पखेटाले नेपाली संस्कृतिलाई विश्वसनीय, समावेशी र दिगो बनाएको छ। जब प्रवासी नेपालीले आफ्नो संस्कृति आत्मविश्वासका साथ बोक्छन्, तब उनीहरू कामदार वा विद्यार्थी मात्र हुँदैनन्; उनीहरू संस्कृति–दूत बन्छन्। यसरी, नेपाली संस्कृति महासागर पार गर्दै पनि माटोको सुगन्ध नछोडी, विश्व सभ्यतामा आफ्नै मौलिक उज्यालो थपिरहेकै छ।
संस्कृति सामूहिक जीवनको मूल्य संरचना हो। यसमा नैतिकता, कला, विश्वास, दर्शन, र जीवनशैली सबै निहित हुन्छन्। जब भाषा विकास हुन्छ, तब ती मूल्यहरूलाई निरन्तरता दिने सम्भावना सिर्जना हुन्छ। उदाहरणका लागि, हाम्रो मौलिक गीत, कथा वा धार्मिक मन्त्र मनोरञ्जनका लागि होइनन्; ती हाम्रो चेतना, हाम्रो अस्तित्व, हाम्रो सामूहिक स्मृतिको शाश्वत भण्डार हुन्। यसैले संस्कृति मानव इतिहासको जाँचक यन्त्र हो—जसबाट हामी सभ्यताको स्तर, उन्नति र पतनलाई मापन गर्न सक्छौँ।
साहित्य संस्कृति र भाषाको संयुक्त साधना हो। दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, साहित्य मानव अस्तित्वको आत्म-प्रतिबिम्ब हो। यो लेखिएका वा सुनाइएका शब्दहरूको संरचना होइन; यो चेतनाको सौन्दर्यात्मक पुनर्जन्म हो। साहित्यमा मानिसको पीडा, संघर्ष, आशा, प्रेम, घृणा, सपना र दर्शन सबै मिसिएका हुन्छन्। यसैले साहित्य बिना इतिहास अधुरो हुन्छ। किनकि इतिहासले तथ्य मात्र दिन्छ, तर साहित्यले त्यस तथ्यभित्रको अनुभूति, पीडा र चेतनालाई जीवित राख्छ।
मानव जीवनमा भाषा–संस्कृति–साहित्यको त्रिकोणलाई ब्रह्म, विष्णु र महेशको त्रिवेणी झैँ मान्न सकिन्छ। भाषा ब्रह्म हो—सबै सृष्टिको मूल; संस्कृति विष्णु हो—जसले जीवनलाई संरक्षण र निरन्तरता दिन्छ; र साहित्य महेश हो—जसले विसङ्गति, अज्ञान र अन्धकारलाई नष्ट गर्दै नयाँ चेतनाको द्वार खोल्छ।
भाषा विना संस्कृति अधुरो हुन्छ, संस्कृति विना साहित्य निर्जीव हुन्छ र साहित्य विना मानव चेतना अन्धकारमा रहन्छ। यसैले भाषा–संस्कृति–साहित्य मानव जीवनको मूल आधार मात्र होइन, मानव सभ्यताको आध्यात्मिक मेरुदण्ड पनि हो।
भाषा बोलीने भूगोल अनुसार फरक–फरक रूपमा विकास हुन्छ। यस आधारमा नेपाली भाषाभाषीहरूको बसोवास दुई भागमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ—पुरानो र नयाँ बसोवास क्षेत्र। पुरानो बसोवास क्षेत्रमा नेपालसहित भुटान, म्यान्मार, भारतका सिक्किम, आसाम, बङ्गाल, मणिपुर, र बनारस जस्ता क्षेत्र पर्छन्, जहाँ नेपाली भाषा र संस्कृति लामो समयदेखि जीवित रहँदै आएका छन्। यी क्षेत्रहरूमा भाषा मात्र होइन, संस्कार र परम्पराको निरन्तरता पनि पाइन्छ।
नेपाली संस्कृति माटोसँग गाँसिएको जीवनदर्शन हो, जसले पहाड, तराई र हिमालको विविधताबाट मानव सोच, आचरण र संवेदनालाई आकार दिएको छ। यही माटोबाट जन्मिएका भाषा, संस्कार, चाडपर्व, गीत–नृत्य र सामूहिक जीवनशैली आज महासागर पार गर्दै विश्वका विभिन्न भूगोलमा फैलिएका छन्। यो नेपाली संस्कृतिको निरन्तर यात्रा हो। नेपालीहरू जहाँ पुगे पनि घर, मन्दिर, गुम्बा र सांस्कृतिक केन्द्रमार्फत आफ्नो पहिचान जोगाउँदै आएका छन्।
आर्थिक, शैक्षिक र सामाजिक कारणले विदेशिएका नेपालीहरूले मातृभूमिको स्मृतिलाई कहिल्यै त्यागेनन्। दशैँ–तिहार, तीज, छठ, ल्होसारजस्ता पर्वहरू प्रवासी भूमिमा पनि उस्तै श्रद्धा र उत्साहका साथ मनाइन्छन्। लोकगीत, नृत्य, भजन र परिकारहरू सामूहिक स्मृतिका प्रतीक बनेका छन्, जसले नयाँ पुस्तालाई आफ्ना जरा चिन्न सहयोग पुर्याउँछ। भाषा विद्यालय र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत नेपाली भाषा र मूल्यहरूको पुस्तान्तरण भइरहेको छ।
बहुसांस्कृतिक समाजमा नेपाली संस्कृति अनुकूलनशील बनेको छ। यसले स्थानीय संस्कृतिसँग संवाद गर्दै सहअस्तित्वको मार्ग अपनाएको छ। प्रवासी नेपालीका रेस्टुरेन्ट, कला प्रदर्शनी र सांस्कृतिक मेलाले नेपालीपनलाई विश्वसामु सकारात्मक, सहिष्णु र श्रमशील पहिचानका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। साथै, प्रवासी समुदायका संघ–संस्थाले मानवीय सेवा र सहकार्यमार्फत नेपाल र विश्वबीच विश्वासको सेतु निर्माण गरेका छन्।
यद्यपि, भाषिक दूरी, पहिचान क्षय र पुस्तान्तरणको चुनौती विद्यमान छन्। यी समस्याको समाधान संरचित सांस्कृतिक शिक्षा, डिजिटल माध्यम र नेपालसँगको निरन्तर सम्पर्कबाट सम्भव छ। प्रवासी नेपाली संस्कृति स्मृतिमा सीमित नबसी नयाँ भूगोलमा नयाँ अर्थ ग्रहण गर्दै अघि बढिरहेको छ। जरा र पखेटाको सन्तुलनले नेपाली संस्कृतिलाई विश्वसभ्यतामा मौलिक र जीवन्त बनाइराखेको छ।
(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय विराटनगरका प्रमुख हुन्।)
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
यस लेखमा प्रतिक्रिया बन्द गरिएको छ।