पूर्व–पश्चिम राजमार्ग : देशलाई वार्षिक एक खर्ब घाटा !

विराटनगर । इटहरीबाट पूर्व लागेको नागरिक यातायातको बस गछियामा घ्याच्च रोकियो । बस रोकिने बित्तिकै ह्वार्र धूलोको मुस्लो बसभित्र छिर्यो । बसमा सवार सबै यात्रु मुख थुन्न कसैले आफ्नो हात, कसैले कपडा र मास्क प्रयोग गरे । यतिकैमा एक महिला यात्रुले आक्रोश व्यक्त गरिन्, ‘अलि हेरेर बस रोक्नु नि धूलो छ भन्ने जान्दा जान्दै किन रोक्नु ?।’ बसका सहचालकले भने, ‘दिदी मान्छे बोक्न बस किनेको, जान्छु भन्नेलाई नलैजाउँ भने भएन ।’ यो एउटा बस स्टेसनको कुराकानी हो । तर, पूर्वपश्चिम राजमार्गमा बसका चालक र सहचालकहरुसँग यात्रुहरुले गर्ने गुनासो यस्तै सुनिन्छन् ।

सुनौलो पूर्व नेपाल यातायात प्रा.लि.का कोषाध्यक्ष राजु धमला आफ्नो कम्पनीले कति कमायो भनेर दिनदिनै हिसाव निकाल्छन् । तर, आजकाल उनको अनुहारमा खुसी होइन आक्रोश देखिन्छ । उनी भन्छन्, ‘हिजोका दिनमा विराटनगरबाट काँकडभिट्टा पुग्न ३५ लिटर डिजेलले पुग्थ्यो, तर आज बाटोको दुरावस्थाले गर्दा ५० लिटर आसपास डिजेल खपत हुन्छ । १० देखि १५ लिटर डिजेल त एउटै ट्रिपमा बढी लागिरहेको छ ।’ धमलाको यो पीडा व्यक्तिगत मात्र होइन । यो कोशी प्रदेशका हजारौँ यातायात व्यवसायीहरूको साझा व्यथा हो । सडकको दुर्दशाले गर्दा एउटा बसमा मात्रै दैनिक ३ हजार रुपैयाँ मर्मतका नाममा अतिरिक्त खर्च भइरहेको उनको दाबी छ । टायर खिइने, पत्ति भाँचिने र मोबिल चाँडै फेर्नुपर्ने समस्याले गर्दा व्यवसाय नै धराशायी भएको उनी सुनाउँछन् ।

यातायात व्यवसायी तेजराज श्रेष्ठ भन्छन्, ‘पहिले १ घण्टामा सहजै पुगिने ठाउँमा पुग्न अहिले २ देखि साढे २ घण्टा लाग्छ । जताततै खनिएका डाइभर्सन, ह्युम पाइप र लथालिङ्ग निर्माण सामग्रीले गर्दा गाडी ढिलो चलाउनुपर्छ । यसले इन्धन खपत ७० देखि ८० प्रतिशतले बढाएको छ भने मेसिनरी मर्मत खर्च पनि दोब्बर भएको छ ।’ एकातिर व्यवसायीहरूले आर्थिक नोक्सानी व्यहोरिरहेका छन् भने अर्कोतिर यातायात क्षेत्रमा काम गर्ने मजदुरहरूले यस्तै समस्या भोगिरहेका छन् ।

नेपाल यातायात मजदुर संघका अध्यक्ष तथा मजदुर नेता बाबुराम कट्टेलका अनुसार सडकको धुलोले मजदुरको स्वास्थ्यमा समस्या आउने क्रम बढ्दो छ । ‘धुलो र धुवाँको समस्याले गर्दा मजदुरहरूलाई रुघाखोकी लाग्ने, छाती दुख्ने र आँखा पोल्ने समस्या सामान्य जस्तै भइसक्यो । कतिपय मजदुर त अस्पताल नै भर्ना हुनुपर्ने अवस्था छ,’ कट्टेलले गुनासो गरे । उनका अनुसार सडकमा मान्छे खोज्दै हिँड्नुपर्ने मजदुरहरूका लागि यो धुलोले जीवन नै कष्टकर बनाएको छ ।

यता, सडक आसपासमा व्यापार गर्नेहरूको कथा झनै कारुणिक छ । बेलबारी उद्योग वाणिज्य महासंघका महासचिव विवेक मिश्र भन्छन्, ‘राजमार्ग विस्तारको नाममा जिरो स्पेसमा गाडी गुड्दा पार्किङको ठाउँ नै छैन । पार्किङ नभएपछि ग्राहक होटल र पसलमा आउँदैनन् ।’ मिश्रका अनुसार राजमार्गको उत्तरपट्टिका व्यवसायीहरू त झनै धराशायी बनेका छन् । बाटो क्रस गर्ने ठाउँ नहुँदा मानिसहरू २–३ किलोमिटर घुमेर आउनुपर्ने बाध्यता छ । ‘धुलो नियन्त्रणका लागि पानी छर्कने नियम भए पनि ठेकेदारले डिजेल महँगो भयो भन्दै पानी छर्कन छाडेका छन्,’ उनले भने । उनका अनुसार सडक निर्माणका क्रममा उड्ने धूलोका कारण नजिकका घरका सटरमा राखिएका पसलहरु बन्दजस्तै भएका छन् । सडक नजिकका मानिसहरुलाई धूलोले बसिनसक्नु बनाएको छ ।

सरकारले इन्धन खपत घटाउन सार्वजनिक विदा दुई दिन दिने निर्णय गरेको छ । तर, सडकको दुरावस्थाका कारण इन्धन खपत बढीरहेको बारे अनविज्ञ जस्तै छ । कोशी प्रदेशको लाइफलाइन मानिने कोशी ब्यारेजदेखि झापाको काँकडभिट्टासम्मको १३४ किलोमिटर सडक खण्डमा दैनिक हजारौं सवारी साधन आवत–जावत गरिरहन्छन् । सन् २०१८ को सडक विभागको तथ्याङ्क अनुसार यो खण्डमा दैनिक १ लाख १५ हजार ३ सय ३८ सवारी साधन गुड्ने देखाएको थियो । कोशी प्रदेशको आन्तरिक मामिला मन्त्रालयको हालैको तथ्याङ्कले सवारी साधन दर्तामा वार्षिक १० देखि १२ प्रतिशतको वृद्धि भएको देखाएको छ । तर, मात्र ५ प्रतिशतले मात्रै सवारी चाप बढेको अनुमान गर्दा पनि अहिले यो सडकमा दैनिक १ लाख २१ हजार १ सय ५ सवारी साधन गुड्छन् ।

यो वृद्धिका बीच पनि सडकको जर्जर अवस्थाले गर्दा भइरहेको आर्थिक क्षति भने भयावह छ । हाल बजारमा डिजेलको मूल्य प्रतिलिटर २३४.५ र पेट्रोलको मूल्य प्रतिलिटर २१६.५ रुपैयाँ रहेको छ । १३४ किलोमिटरको दूरी पार गर्दा एउटा मोटरसाइकलले सामान्य अवस्थामा भन्दा १.५ लिटर बढी पेट्रोल खपत गर्छ । यस हिसाबले दैनिक ६३ हजार ८ सय मोटरसाइकलबाट मात्रै २ करोड ७ लाख रुपैयाँ भन्दा बढीको अतिरिक्त पेट्रोल खपत भइरहेको छ ।

त्यस्तै, ८ हजार ८ सय बसहरूले दैनिक १५ लिटर थप डिजेल खपत गर्दा ३ करोड ९ लाख रुपैयाँ अतिरिक्त खर्च भइरहेको छ । ४ हजार २ सय ट्रक र टिपरहरूले प्रति सवारी २० लिटर थप डिजेल खपत गर्दा १ करोड ९६ लाख रुपैयाँ बढी खर्च हुन्छ । कार, जीप र अन्य साना सवारी साधनहरूको अतिरिक्त इन्धन खपत जोड्दा यो १३४ किलोमिटरको खण्डमा मात्रै दैनिक १२ करोड ८४ लाख रुपैयाँ भन्दा बढीको इन्धन खराब सडकका कारण खर्च भइरहेको छ ।

इन्धन खपत त देखिने क्षति मात्र हो । अदृश्य रूपमा भइरहेको मेसिनरी मर्मत र समयको हिसावको कुनै लेखाजोखा छैन । व्यवसायी राजु धमलाले भने झैँ एउटा बसमा मात्रै दैनिक ३ हजार अतिरिक्त मर्मत खर्च लाग्छ । यदि १ लाख २१ हजार सवारी साधनको औसत मर्मत भार प्रति सवारी न्यून रूपमा २०० रुपैयाँ मात्र मान्दा पनि दैनिक २ करोड ४२ लाख रुपैयाँ मेसिनरीमा अतिरिक्त खर्च भइरहेको छ । कच्ची सडक, धुलो र खाल्डाखुल्डीका कारण सवारी साधनको आयु घटेको छ भने टायर र मोबिल फेर्ने समय आधाले छोटिएको छ ।

समयको बर्बादीले देशको उत्पादकत्वमा पनि ह्रास ल्याएको छ । प्रत्येक यात्रीको औसत १ घण्टा समय सडकको जाम र डाइभर्सनमा बढी खर्च हुन्छ । दैनिक करोडौँ रुपैयाँ बराबरको श्रमशक्ति सडकको धुलोमा अल्झिरहेका छन् । यी सबै प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष खर्चहरू जोड्ने हो भने यो सडक खण्डमा मात्रै नागरिक र राज्यले दैनिक कति करोड नोक्सान व्यहोरिरहेका होलान् ? हिसाव गर्र्नैपर्छ ।

यो सडक विस्तारले मानव स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर असर गरिरहेको छ । सडक विभाग र निर्माण कम्पनीले नियमित पानी नछर्कँदा उडेको मसिना धुलोका कण (पिएम २.५) ले स्थानीय बासिन्दा र यात्रीको फोक्सोमा स्थायी क्षति गरिरहेको छ । ‘अहिले नेपालका सडकहरूको दुरावस्था र अत्यधिक धुलोले जनस्वास्थ्यमा एउटा गम्भीर बहुआयामिक संकट निम्त्याएको छ । वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा, सडकको धुलोमा हुने सूक्ष्म कणहरू (पिएम २.५) श्वासप्रश्वास प्रणालीमार्फत फोक्सो र रक्तप्रवाहसम्म पुग्ने हुनाले खोकी, दम, एलर्जीदेखि मुटुको समस्या र क्यान्सरसम्मको जोखिम रहन्छ,’ जनस्वास्थ्यकर्मी डा. बालकृष्ण साहले भने, ‘स्वास्थ्यका अतिरिक्त, भत्किएका सडक र जामका कारण यात्रा अनिश्चित बन्दा नागरिकहरूमा तीव्र मानसिक तनाव र चिडचिडापन बढ्नुका साथै कम दृश्यता र खाल्डाखुल्डीले सडक दुर्घटनाको सम्भावनालाई उच्च बनाएको छ ।’ उनका अनुसार दैनिक कामकाजमा निस्कनेहरूका लागि यो अवस्थाले कार्यक्षमतामा ह्रास ल्याउने मात्र नभई, यात्रामा हुने ढिलाइले व्यक्तिगत उत्पादकत्व र पारिवारिक समयमा समेत भारी कटौती गरिरहेको छ ।

राजमार्गलाई आधार मानेर सञ्चालनमा रहेका करिब २ हजार साना–ठूला होटल र पसलहरूको अवस्था पनि कारुणिक छ । पथरी शनिश्चरेमा चाउमिन उद्योग चलाएर बसेका प्रेम गुरुङले सामान पुर्याउन जान निक्कै समस्या परेको बताउँछन् । ‘पहिले दैनिक २० किलोसम्म चाउमिन जाने ठाउँमा राजमार्ग क्षेत्रमा १० किलो ५ किलोमा झरेको छ,’ उनले भने, ‘व्यापार मात्रै घटेको छैन हामीले त्यहाँसम्म सामान पुर्याउन पनि डबल समय खर्चिनु परेको छ ।’

कोशी प्रदेशको आन्तरिक मामिला मन्त्रालयको तथ्याङ्कका अनुसार २०८१-८२ मा मात्र नवीकरण हुने सवारीको संख्या १ लाख ३१ हजार भन्दा बढी छ । यी सवारी धनीले राज्यलाई कर तिरिरहेका छन् । तर, राज्यले उपलब्ध गराएको ‘सेवा’ भनेको खाल्डाखुल्डी र धुलो मात्र हो । निर्माण सामग्रीहरू सडकको बीचैमा थुपारिँदा हुने दुर्घटनाको तथ्याङ्क बढिरहेकै छ ।

राजमार्ग सुरक्षा तथा ट्राफिक व्यवस्थापन कार्यालय इटहरी, सुनसरीका अनुसार २०७९–८० मा कोशी प्रदेशमा जम्मा ३ हजार ५१० वटा सवारी दुर्घटना भएको थियो । तर आर्थिक वर्ष २०८१–८२ मा दुर्घटनाको संख्या बढेर ५ हजार हाराहारी पुगेको छ ।

पूर्वपश्चिम राजमार्ग अहिले निर्माणको क्रममा छ । एभ्रास्कन कालिका जेभीले उक्त सडक निर्माणका लागि २०८० कात्तिक २ गते सरकारसँग सम्झौता गरेको थियो भने २०८३ माघ १९ गतेसम्ममा निर्माण कार्य सम्पन्न हुनुपर्ने सम्झौतामा उल्लेख छ । तत्कालिन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले २०८१ जेठ ९ गते कमल गाउँपालिकाको पाडाजुँगीमा उक्त सडकको विधिवत् शिलान्यास गरेका थिए ।

तर, यतिबेला गौरवको आयोजनाका रूपमा रहेको पूर्व–पश्चिम राजमार्ग अन्तर्गतको काँकडभिट्टा–लौकही सडकखण्डको स्तरोन्नति कार्य इन्धन र बिटुमिनको अभावका कारण झनै संकटमा परेको छ । पछिल्लो समय अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यमा भएको वृद्धि र आपूर्तिमा देखिएको असहजताले आयोजनाको निर्माण कार्य नै ठप्प हुने स्थिति सिर्जना भएको हो । जसले गर्दा यातायात क्षेत्र, मजदुर, यात्रु र राजमार्ग आसपासका व्यापार व्यवसाय पुरानै लयमा फर्किन अझै वर्षौं कुर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुने देखिन्छ ।