सर्वस्व गुमाएका ११ मुसहर परिवारको एउटै अनुत्तरित प्रश्न : के हाम्रो घर फेरि ठडिएला ?

विराटनगर । नेपालको सामाजिक र आर्थिक नक्सामा सधैँ किनारामा पारिएको मुसहर समुदायका लागि एउटा सानो झुपडी केवल आश्रय मात्र हुँदैन, त्यो उनीहरूको दशकौँको सङ्घर्ष र पसिनाको एउटा मात्र मूर्त प्रमाण हो। तर, बुधबार दिउँसो मोरङको बुढीगंगा–३ मा प्रकृतिको क्रूर खेल र एउटा प्राविधिक दुर्घटनाको मेलले त्यही प्रमाणलाई पनि नामेट पारिदियो। दिउँसोको ठ्याक्कै २ बजे सुरु भएको आगोले ११ वटा मुसहर परिवारको ‘सर्वस्व’ निलिदिन मात्र ४५ मिनेट लगायो। ती ४५ मिनेटमा सपना मात्र जलेनन्, एउटा विपन्न समुदायले वर्षौंदेखि जोगाएको आफ्नो अस्तित्वको आधार नै खरानीको थुप्रोमा परिणत भयो।

अहिले ५४ जनाको एउटा ठूलो समूह स्थानीय जनता आधारभूत विद्यालयको चिसो सिमेन्टको भुइँमा गुजुमुज्जु भएर बसेको छ। ११ वटा परिवारका ५४ सदस्यका लागि अहिले त्यो चिसो भुइँ नै संसार बनेको छ। आगलागी हुँदा धेरैजसो पुरुषहरू मजदुरीका लागि बाहिर थिए। घरमा रहेका महिला र बालबालिकाहरूले केवल आफ्नो ज्यान जोगाउन सके, तर वर्षभरि खानका लागि साँचिएको अन्न, शरीर ढाक्ने लुगा र बालबालिकाका कापीकलम जोगाउन सकेनन्। बाँस र कर्कटपाताको कच्ची संरचना भएका ती घरहरूका लागि आगो त काल बनेर आयो नै, त्यसमाथि घरभित्र रहेका ग्यास सिलिन्डरहरू बम झैँ पड्किन थालेपछि बस्ती एउटा रणमैदान जस्तो देखियो।

विद्यालयको कुनामा टोलाइरहेकी भुन्टी श्रीषिदेबको पीडा शब्दमा वर्णन गर्न सकिँदैन। उनी भक्कानिँदै भन्छिन्, ‘हामी जस्ता गरिबलाई दैवले पनि हेप्दो रहेछ। वर्षभरि अरूको खेतमा पसिना बगाएर अलिअलि धान जम्मा गरेका थियौँ, अब त न खाने अन्न बाँकी रह्यो, न त टाउको लुकाउने ओत नै।’ शरीरमा लगाएको एकसरो लुगाबाहेक केही नजोगिएका यी परिवारका लागि अबको प्रत्येक पल एउटा नयाँ युद्ध जस्तै बनेको छ। ९ जनाको परिवार सम्हालिरहेकी रेखा ऋषिदेवको आँखामा अहिले एउटै प्रश्न नाचिरहेको छ—‘‘आज त विद्यालयमा ओत छ, तर भोलि कहाँ जाने?’ हिजोसम्म जहाँ उनीहरूको सानो संसार थियो, आज त्यहाँ केवल कालो खरानी र भत्किएका जस्तापाताका टुक्राहरू मात्र बाँकी छन्। ६ जनाको परिवार पाल्ने उत्तम श्रीसिदेबको अवस्था पनि उस्तै छ, जहाँ अहिले भोक मेटाउन एक दाना चामल पनि सुरक्षित छैन।

भूमिहीन र दैनिक ज्यालादारीमा बाँच्ने यो मुसहर समुदायका लागि यो आगलागी एउटा ठूलो मानवीय सङ्कट हो। उनीहरूका लागि घर बनाउनु भनेको जीवनभरको कमाइ खर्चिनु हो, जुन आगोको एउटा लप्काले क्षणभरमै समाप्त पारिदियो। गाउँपालिकाका अध्यक्ष जितनारायण चौधरीले तत्कालका लागि खाना, त्रिपाल र ओढ्ने–ओछ्याउनेको व्यवस्था त गरेका छन्, तर यो अल्पकालीन राहतले उनीहरूको उजाडिएको जीवनमा कतिन्जेल मल्हम लगाउला? सरकारी राहतले केही छाक टर्ला, तर उनीहरूको सुरक्षित आवासको अधिकार र भविष्यको सुनिश्चिततामाथि लागेको ठूलो प्रश्नचिह्न अझै यथावत छ।

आगो निभाउने दमकलहरू फर्किसके, सुरक्षाकर्मीले आफ्नो प्रतिवेदन बुझाइसके, तर ती ५४ जनाको मनमा सल्किएको अनिश्चितताको डढेलो अझै निभेको छैन। चिसो भुइँमा पल्टिएका बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरूको मलिन अनुहारले एउटै कुरा मागिरहेको छ— ‘पुनःस्थापना र एउटा सुरक्षित घर’। आगोले घर मात्र जलाएको छैन, एउटा सीमान्तकृत समुदायको सुरक्षा र आत्मसम्मानमा पनि ठूलो चोट पुर्‍याएको छ। विद्यालयको त्यो चिसो भुइँबाट उठ्ने प्रश्न ‘के हाम्रो घर फेरि ठडिएला ?’ को ठोस जवाफ खोज्नु अब सरकार र समाजको प्रमुख दायित्व बनेको छ।