विराटनगरको राजनीतिक विरासत र कांग्रेसको फुट : आठ दशकमा तेस्रोपटक विभाजित

विराटनगर । नेपाली राजनीतिको केन्द्र र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको जननी मानिने विराटनगरको जगबाट अघि बढेको नेपाली कांग्रेस झण्डै आठ दशक लामो इतिहासमा तेस्रोपटक औपचारिक विभाजनको मोडमा पुगेको छ। नेतृत्वको कार्यशैलीलाई लिएर चर्किएको आन्तरिक कलहका कारण बुधबार कांग्रेसको इतिहासमा अर्को एउटा दुखद अध्याय थपिएको हो।

विराटनगर जुट मिलको हडतालदेखि २००७ सालको क्रान्तिसम्म नेतृत्वदायी भूमिका खेलेको यो पार्टीमा यसअघि २०१० र २०५९ सालमा ठूला विभाजनहरू भएका थिए। संयोग कस्तो छ भने, २०५९ सालको विभाजनका मुख्य पात्र रहेका शेरबहादुर देउवा नै अहिलेको तेस्रो विभाजनको पनि केन्द्रमा रहेका छन्।

रूपान्तरणको माग र विशेष महाधिवेशन

यसपटकको विवादको जड पार्टीको ‘आन्तरिक रूपान्तरण’ बनेको छ। महामन्त्रीद्वय गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले अघि सारेको पार्टी सुदृढीकरण र रूपान्तरणको एजेन्डामा सभापति शेरबहादुर देउवा सहमत नभएपछि असन्तुष्ट पक्षले विशेष महाधिवेशनमार्फत नेतृत्व परिवर्तनको घोषणा गरेको छ।

कांग्रेस इतिहासमा यो दोस्रो विशेष महाधिवेशन हो। यसअघि २०१४ सालमा सुवर्ण शम्शेरले बीपी कोइरालालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्न विशेष महाधिवेशन बोलाएका थिए। तर, यसपटक महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको पहलमा बोलाइएको विशेष महाधिवेशनले देउवालाई विस्थापित गरी नयाँ नेतृत्व चयन गरेको छ, जसलाई देउवा पक्षले ‘अवैधानिक’ भन्दै अस्वीकार गरेको छ। यससँगै अब पार्टीको आधिकारिकतालाई लिएर कानुनी लडाइँ सुरु हुने निश्चित भएको छ।

२०१० सालको पहिलो विभाजन : बीपी र मातृकाको टकराव

कांग्रेसको पहिलो विभाजन दाजुभाइ (बीपी र मातृकाप्रसाद कोइराला) बीचको शक्ति संघर्षका कारण भएको थियो। २००७ सालको क्रान्तिपछि बनेको सरकारमा बीपी गृहमन्त्री बने पनि राणाहरूसँगको द्वन्द्वका कारण उनले राजीनामा दिए। पछि दरबार र भारतको समर्थनमा मातृकाप्रसाद कोइराला २००८ सालमा प्रधानमन्त्री नियुक्त भए।

सरकार र पार्टीबीचको समन्वय नमिल्दा र बीपी समूहले मातृका सरकारलाई असहयोग गरेपछि विवाद चुलियो। २००९ सालको पाँचौँ महाधिवेशनबाट बीपी सभापति चुनिएपछि पार्टीले मातृकालाई सरकारबाट राजीनामा दिन निर्देशन दियो। सो निर्देशन पालना नगरेपछि मातृकासहितका नेताहरूमाथि कारबाही भयो र अन्ततः २०१० सालमा मातृकाले ‘राष्ट्रिय प्रजा पार्टी’ गठन गरेर कांग्रेसलाई पहिलोपटक विभाजन गरे।

२०५९ सालको दोस्रो विभाजन: संकटकाल र देउवाको विद्रोह

पार्टीको दोस्रो ठूलो विभाजन २०५९ सालमा भयो, जसको नेतृत्व वर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवाले नै गरेका थिए। तत्कालीन सभापति गिरिजाप्रसाद कोइराला र प्रधानमन्त्री देउवाबीच ‘संकटकाल’ थप्ने विषयमा तीव्र मतभेद उत्पन्न भयो।

पार्टीको निर्देशन विपरीत देउवाले संकटकाल लम्ब्याउने अडान लिएपछि उनलाई साधारण सदस्य समेत नरहने गरी कारबाही गरियो। त्यसको प्रतिक्रियास्वरूप देउवाले २०५९ असारमा महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको भेला बोलाएर कोइरालालाई सभापतिबाट हटाएको घोषणा गरे र ‘नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक)’ गठन गरे। यो विभाजन २०६४ सालमा आएर मात्र अन्त्य भएको थियो।

विराटनगरबाट बीपी कोइरालाले रोपेको प्रजातन्त्रको बिरुवा पटक–पटक आन्तरिक कलहको आँधीमा पर्दै आएको छ। इतिहासका हरेक ५० वर्ष वा त्यसको आसपासमा कांग्रेसभित्र नेतृत्व र विचारको टक्करले विभाजन ल्याएको देखिन्छ। यसपटकको विभाजनले नेपाली राजनीतिमा कस्तो असर पार्छ र कुन पक्षले आधिकारिकता पाउँछ भन्ने कुरा निर्वाचन आयोग र अदालतको निर्णयमा निर्भर हुने देखिन्छ। तथापि, यो विभाजनले कांग्रेसका आम कार्यकर्तामा भने ठूलो निराशा पैदा गरेको छ।