‘पहिले जस्तो भन्सार छैन’

 शिवप्रसाद भण्डारी, प्रमुख, विराटनगर भन्सार कार्यालय

विराटनगरस्थित एकीकृत जाँच चौकी (आइसिपी) अर्थात विराटनगर भन्सार कार्यालयका प्रमुख शिवप्रसाद भण्डारी मिहेनत र लगनशीलताको उदाहरणीय नाम हो । सुनसरीको बराहक्षेत्र ८ चक्रघट्टीमा सामान्य किसान परिवारमा जन्मिएर मुखिया तहबाट उपसचिव तहसम्म पुग्न सफल भण्डारीको लामो सरकारी सेवा भन्सारमै वितेको छ । स्थानीय महेन्द्र माध्यामिक विद्यालयबाट २०३६ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उच्च शिक्षा अध्ययन गर्न काठमाडौ पुग्नुभएका भण्डारी २०४० साल माघ १ गते लोकसेवा उत्तीर्ण गरी मुखिया पदबाट निजामति सेवामा प्रवेश गर्नुभयो । सरकारी सेवाको ३७ औं वर्षमा विराटनगर भन्सारको प्रमुख भन्सार अधिकृतमा कार्यरत उहाँ खरिदार, नायब सुब्बा पास गर्दै २०५४ सालमा राजश्व समूहबाट अधिकृत पास गर्नुभयो । २०४८ सालदेखि अर्थमन्त्रालयमा रहेर काम गर्नुभएका भण्डारी अधिकृत पास भएपछि करिव ४ महिना मूल्य अभिवृद्धि कर अन्तर्गतको कार्यालयमा काम गरेर पुनः मन्त्रालय नै फर्किनुभयो । मेचीदेखि महाकालीसम्मका विभिन्न भन्सार कार्यालयहरुमा काम गर्नुभएका भण्डारीले २०६९ सालमा उपसचिव तहमा बढुवा भएपछि उहाँ कैलाली भन्सार कार्यालयको प्रमुख, दुई वर्ष विभाग परिवर्तन भई राजश्व अनुसन्धान विभाग कोहलपुरको प्रमुख रहनुभयो । जागिरसँगै अध्ययनलाई निरन्तरता दिनुभएका उहाँले तीन विषयमा स्नातकोत्तर गर्नुभएको छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट नेपाली साहित्यमा स्नातकोत्तर गर्नुभएका उहाँले त्रिवि र पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयबाट एमपिए गर्नुभयो । दुवै विश्वविद्यालयबाट उहाँले बिएड गर्नुभएको छ भने त्रिविबाट कानूनमा पनि स्नातक गर्नुभएको छ । अर्थमन्त्रालय र भन्सार प्रशासनमा २८ वर्ष काम गर्नुभएका भण्डारीसँग भन्सार प्रशासन र त्यससँग सम्वन्धित विविध विषयमा गरिएको कुराकानीः

आइसिपी बनेपछिको सकारात्मक पक्ष के छन् ?

म अघिल्लो साल कार्तिक अन्तिममा रानी भन्सारमा हाजिर भएको हुँ । भिडभाड, कोलाहल, मानिसहरुको आउजाउ, ७÷८ किलोमिटरसम्म गाडी जाम हुने अवस्थामा हामीले काम गरिरहेका थियौं । माघ १६ गतेदेखि आइसिपिबाटै पूर्णरुपमा काम सुरु भएको छ । आइसिपी सञ्चालनमा आएपछि भारततर्फ कयौं दिनसम्म जाम भएर समयमा गाडी पास नहुने अवस्था थियो । अहिले एक दिन पनि गाडी जाम भएर रोकिदैन । भारततर्फको आइसिपिमा आइपुगेको गाडी दुई घण्टाभित्रै हामी पास गरेर पठाउन सकिरहेका छौं । भन्सार बिन्दुमा गोदामघरको अभाव छ । पार्किङका लागि ओपन सेडहरु प्रयाप्त छैनन् । तरपनि ५–७ सय गाडी बाटो र परिसरमै पार्किङ गर्नसक्ने अवस्था रहेकोले खास समस्या पनि देखिएको छैन ।

सामान्य अवस्था र अहिलेको परिवेशमा आयात निर्यात र राजश्वको अवस्था के छ ?

कोरोना महामारीसँगै चैत्र ११ देखि लकडाउन सुरु भयो । त्यसले हामीलाई पनि प्रत्यक्ष असर गरेको छ । विश्व अर्थतन्त्रमै असर परेपछि हाम्रो आयात निर्यात पनि प्रभावित भयो । एकीकृत भन्सार केन्द्र सञ्चालनमा आएपछि माघ र फागुनमा भन्सार राजश्व निकै राम्रो संकलन भएको थियो । कोरोनासँगै हाम्रो लक्ष्य अनुसार कारोवाहरु हुन सकेनन् । उद्योग, व्यापार, पर्यटन, यातायात सबै क्षेत्र बन्द भएपछि राजश्व संकलन हुने कुरा वा आयात निर्यात राम्रो हुने अवस्था पनि थिएन । चालु आर्थिक वर्षमा सरकारले अघिल्लो वर्षको भन्दा राजश्व लक्ष्य पनि घटाएको छ । अघिल्लो वर्ष ५० अर्व लक्ष्य थियो यसपटक ४६ अर्ब लक्ष्य दिइएको छ । साउन महिनामा २ अर्ब १८ करोडको लक्ष्य थियो, हामीले त्यो पुरा गरेका छौं । हामीले लक्ष्यभन्दा ६ करोड बढी संकलन गरेका छौं । पछिल्लो समय आर्थिक गतिविधि केही चलेका कारण राजश्व लक्ष्य अनुसार संकलन भयो । तर, यसमा हामीले बुझ्नु पर्ने कुरा के छ भने साउनमा सरकारले थोरै लक्ष्य दिएको थियो । भदौमा ३ अर्ब बढी राजश्व लक्ष्य दिएको छ । बन्दव्यापार सुचारु हुनेतर्फ गएको खण्डमा लक्ष्य अनुसार राजश्व संकलन हुने देखिन्छ ।

उद्योगी व्यवसायीले भन्सार प्रशासन, सुरक्षा निकाय आदिले दुःख र झन्झट दिने गरेको गुनासो गर्ने गरेका छन्, त्यसको कारण के हो ?

प्रश्नहरु उठेन, गुनासो आएन भने त आदर्श राज्य भइहाल्यो नि । गुनासोहरु आए, समस्याहरु पहिचान भयो भने मात्र सुधार गर्न सकिन्छ । हामी निरन्तर सुधारको पक्षमा छौं । कमिकमजोरीहरु निरन्तर सुधार गर्दै जानुपर्छ । अहिले उद्योगी व्यवसायीहरु पनि आत्तिएका छन् । दवावमा छन् । यस्तो बेलामा केही गुनासोहरु आउनुलाई स्वभाविक मान्नुपर्छ । मैले गुनासोहरुलाई तत्काल सम्बोधन गर्ने गरेको छु । जसले गर्दा भन्सार हरबखत सुचारु राख्न सफल भएका छौं । जसबाट यहाँका उद्योगी व्यवसायीहरु पनि सन्तुष्ट भएको मैले पाएको छु ।
सुरक्षा निकायबाट मैले राम्रो सहयोग पाएको छु । हामीबीच समन्वय पनि राम्रो छ । हाम्रो भन्सार विभाग पनि विराटनगर भन्सारको कामबाट सन्तुष्ट पाएको छु । उहाँहरुले विराटनगर भन्सारले जस्तै काम हुने हो भने समस्याहरु धेरै केन्द्रमा आउदैनथ्यो भनेर प्रतिक्रिया दिने गर्नुभएको छ ।

नेपालको भन्सारमा न्यून बिजकीकरणको समस्या छ । भन्सारले त्यस्ता वस्तु खरिद गर्ने गरेको पनि थियो । अहिले त्यसको अवस्था के छ ?

भन्सारमा मूल्यांकन र वर्गीकरणको विषय संसारभरी विवादित नै रहने गरेको छ । यस्तै समस्या संसारभर हुने भएकोले ब्रसेल्समा हरेक वर्ष यसै विषयमा छलफल हुने गरेको छ । न्यून बिजकीकरण र अधिक बिजकीकरण दुवैको समस्या हुन्छ । बिजकीकरणको समस्या समाधानका लागि हामीले मूल्यको बारेमा सूचनाहरु लिइरहेका हुन्छौं । इन्टरनेट र बजारको मूल्य अध्ययन गरिरहन्छौं । त्यसअघि आयात हुँदाको मूल्य हेर्छौ । सरकारले समय–समयमा छलफल र गोष्ठि गरेर सुधार गरिरहेको हुन्छ । वस्तुको मूल्यका विषयमा सुक्ष्म सुचना लिइरहेका हुन्छौं ।

अधिक बिजकीकरणको समस्या चै के हो ? कस्तो वस्तुमा यस्तो समस्या देखिने गरेको छ ?

वास्तविक मूल्यभन्दा धेरेको बिल बनाएर सामान ल्याउनु अधिक बिजकिकरण हो । अधिक बिजकीकरण किन गरिन्छ भन्ने व्यापारीहरुले जान्ने कुरा हो । पुनःनिकासीजन्य वस्तु, मेसिनरी आदि वस्तुको आयातमा अधिक बिजकीकरण गर्ने समस्या देखिन्छ । विदेशी मुद्रा अपचलन नहोस् भन्ने उद्देश्यले हामीले अधिक बिजकीकरण गर्न नदिनेतर्फ पनि हामीले ध्यान दिइरहेका हुन्छौं ।

लामो समय भन्सार क्षेत्रमा काम गर्नुभयो । नेपालको भन्सार अन्तराष्ट्रिय भन्सारहरुसँग हाम्रो तुलना कसरी गर्न सकिन्छ ?

अर्थमन्त्रालय प्रवेशपछि मेरो २८ वर्षको अनुभव यसमा रह्यो । यसै सिलसिलामा जापान, चीन, बेलायत, थाइल्याण्ड, साउथ कोरिया आदि देशहरुको भ्रमण गरेको छु । त्यहाँको भन्सारको काम कसरी हुन्छ, प्रविधिहरु के के रहेछन् भन्ने विषयको अध्ययन गर्ने अवसर प्राप्त भएको छ । आयात निर्यातको अवस्था, भन्सार प्रशासनको प्रविधि विदेशमा र हाम्रोमा आकाश जमिनको फरक छ । जुनबेलामा म अर्थ मन्त्रालय हुँदै भन्सार प्रशासनमा सेवा प्रवेश गरें, त्यसबेला हातले लेखेर प्रज्ञापन पत्र तयार गरिन्थ्यो । राजश्व बुझ्ने काम पनि भन्सारले नै गथ्र्यो । त्यो बेलामा ती मुलुकहरुमा सबै कम्प्युटर प्रणाली थियो । त्यसपछि भन्सार प्रशासनलाई अन्तराष्ट्रिय स्तरमा विकास गर्नुपर्छ भन्ने सरकारले महशुस गरेपछि हामी पनि अन्टार्डको सहयोगमा कम्प्युटर प्रणालीमा गयौं । आसिकुडा प्लसप्लसबाट सुरु भएको प्रविधि अहिले आसिकुडा वल्र्डमा प्रवेश गरेको छ । हामीले ब्रोकर मोडलको प्रयोग हुन थालेको छ । ब्रोकर मोडल घरमै बसेर सेवाग्राहीले प्रयोग गर्नसक्छ कार्यालय आइरहनु पर्दैन । गेटइन्ट्री मोडल पनि सुरु भएको छ । आयात निर्यातको वस्तु यो गेटमै वस्तुको इन्ट्री हुन्छ । गेट इन्ट्री नभई काम सुरु हुँदैन । अहिले भन्सारको सिस्टम बैंकसँग लिंक गरिएको छ । कर्मचारीले सामान जाँच गरिसकेपछि विवरण बैंकमा जान्छ र बैंकले राजश्व संकलन गर्छ । त्यसपछि मात्र भन्सार पास हुन्छ । विगतको तुलनामा निकै एड्भान्स भएको छ । अझ हामीले एकीकृत सेवा प्रणाली पनि आरम्भ गर्ने तरखरमा छौं । सिंगल विन्डो प्रणालीको काम सम्पन्न हुँदा विभिन्न ४५ वटा कार्यालयहरु उक्त प्रणालीमा एकीकृत हुन्छन् । त्यसपछि कागज दौडाउदै विभिन्न कार्यालय दौडनुपर्ने बाध्यता अन्त्य हुन्छ । झण्डै ७० करोडको लगानीमा यो परियोजना तयार भइरहेको छ । यो प्रणाली प्रयोगमा आएपछि लागत र समय घट्ट जसले उपभोक्तालाई पनि राहत पुग्छ । यद्यपी अन्तराष्ट्रिय स्तरमा हामी धेरै नै पछाडि छौं । यतिठूलो आइसिपीमा एउटा स्क्यानर मेसिन छैन, एक्स रे मेसिन छैन । अरु धेरै प्रविधिहरुको अहिले पनि अभाव छ । स्क्यानर र एक्स रे मेसिन आउने प्रक्रियामा छ । हामी पनि विस्तारै आधुनिक टेक्नोलोजीमा जादैछौं ।

राजश्व संकलनका दृष्टिले भन्सार सरकारको महत्वपूर्ण अंग हो र कर्मचारीहरुको पनि यही ठाउँमा आकर्षित हुन्छन् । त्यसको कारण के हो ?

मैले भनेको कुरा नै यहि हो कि जतिबेला भन्सार आफैंले राजश्व संकलन गर्ने गर्दथ्यो, त्यतिबेला भन्सार कि संसार भनिन्थ्यो । अहिले भन्सार सुधार भएर टेक्नोलोजीमा गएको छ । भन्सारका मानिसहरु विवादमा आए, त्यही भएर भन्सारलाई क्यासलेस बनाइयो । अब बैंकमार्फत कारोवार हुन्छ । अनुसन्धान निकायका मानिसहरुको निरन्तर निगरानी छ । अहिले कर्मचारीहरुको आकर्षण भन्सार छैन । अहिले कर्मचारीहरु भन्सारमा आउनै रुचाउँदैनन् । भन्सारमा सरुवा हुनका लागि कर्मचारीको प्रेसर नै छैन । बरु अहिले करतिर कर्मचारीको आकर्षण छ । प्रेसर उतैका लागि छ । भन्सारमा त दरबन्दी अनुसारका कर्मचारीहरु पनि आइरहेका छैनन् । यहाँ त सामान र राजश्व दुवैको जोखिम बढी छ । भन्सारमा हुनसक्ने जोखिम कम गर्न ग्रिन, एल्लो र रेड लेनका आधारमा बस्तु जाँचपास गर्ने प्रणाली विकसित गरिएको छ । जसले गर्दा कर्मचारीहरुलाई हुने जोखिम कम गर्ने प्रयास गरिएको छ । हामीले रेड लेनमा आएका वस्तुहरुको जाँचमा बढी ध्यान दिनुपर्छ ।

भारतीय पक्षसँगको समन्वयको अवस्था कस्तो छ र त्यहाँबाट कस्तो सहयोग पाउनु भएको छ ?

भारतीय भन्सारबाट कुनै समस्या भएको मैले पाएको छैन । हामी दुई भन्सारका बीचमा राम्रो समन्वयमा काम भएको छ । कुनै समस्या आउनासाथ तत्काल समन्वय गरेर समाधान निकाल्ने गरेका छौं । उत्तापट्टिबाट पनि समस्या पहिचान र समन्वयमा निरन्तर चासो दिने गरेको मैले पाएको छु । जुन हाम्रा लागि उदाहरणीय कुरा हो । म आएपछि एकदिन पनि भन्सार बन्द भएको वा काममा अवरोध पुगेको छैन । जसबाट नेपाली व्यवसायीहरुले थप नोक्सानी व्यहोर्नु परेको छैन ।

लकडाउनको अवधिमा पनि चोरी तस्करी नियन्त्रण नहुनुको कारण के हो ?

नेपाल र भारतको खुला सीमानाका कारण चोरी तस्करी जहिल्यैको समस्या हो । लकडाउनको सुरुको तीन महिना नाका ठप्प भएको थियो र चोरी तस्करी भएको थिएन । अहिले चोरी तस्करी भएर सामानहरु आइरहेको भन्ने सूचनाहरु आउने गरेको छ । कतिपय बेलामा सुरक्षा निकायले त्यसलाई नियन्त्रण पनि गरेको छ । खुला बोर्डर भएकोले कतै न कतैबाट त्यस्ता गतिविधि हुने गरेको छ । यसतर्फ पनि सञ्चार क्षेत्रले सूचनाको माध्यमबाट भन्सार प्रशासनलाई सहयोग गर्नुपर्छ । जसले गर्दा भन्सार लक्ष्य पुरा गर्न पनि सहयोग गर्छ । भन्सार प्रशासन जनताबाट टाढाको निकाय हैन । भन्सारले जहिले पनि मूल्य नियन्त्रणमा ध्यान दिइरहेको हुन्छ । उपभोक्तासँग जोडिएर काम गरिरहेको हुन्छ । त्यसैले भन्सार प्रशासनलाई सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने भावना पैदा गराउन तपाईं हामी सबै लाग्नुपर्छ ।

कोरोना भाइरसले संसारकै अर्थतन्त्र तहसनहस बनाएको अवस्थामा हाम्रो देशको अर्थतन्त्र कुन अवस्थामा पु¥याउने अनुमान गर्नुभएको छ ?

कोरोना भइरसबाट धेरे देशको अर्थतन्त्र नकारात्मक दिशातर्फ गएको छ । विश्वका सबै देशहरु डराएकै अवस्था छ । नेपाल पनि प्रभावित छ । आयात निर्यात प्रभावित भएको छ । तर, अब यसलाई बिस्तारै सुचारु गराउनु पर्ने अवस्था छ । यसका लागि सरकारले आर्थिक गतिविधिलाई सुचारु गर्न विभिन्न राहतका प्याकेज दिने, ब्याज तथा करमा पुनरावलोकन गर्ने जस्ता कुरामा सरकारले ध्यान दिन्छ भन्ने मलाई लाग्छ । अहिले हामीलाई चुनौति नै छ । तर, आर्थिक क्रियाकलाप चलायमान गराउनै पर्छ । साउनदेखि यता हाम्रा गतिविधिहरु केही चलिरहेका छन् । बिस्तारै यसलाई बढाउदै लैजानुपर्छ । जसले गर्दा हाम्रो आर्थिक गतिविधि अगाडि बढ्नसक्छ ।

आइतबार, २८ भदौ, २०७७

2 thoughts on “‘पहिले जस्तो भन्सार छैन’

  1. धेरै राम्रो प्रस्नहरु पत्रकार ज्यु ले सोधनु भएछ ।साथै त्यसको जवाफ राम्रो संग प्रमुख भन्सार अधिकृत ज्यु ले दिनु भएकोे मा धन्यबाद दिनु चाहन्छु ।

  2. अनुभवि कार्यालय प्रमुख ज्यूको प्रभावकारि जवाफ छ।

प्रतिक्रिया:

सम्बन्धित खवर