कामरेडको घरमा रुद्री पुजा छ

देशमा राणाकाल गयो । पञ्चायतकाल गयो । शाहीकाल पनि गयो । प्रजातन्त्र हँुदै हामी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा आइपुग्यौं । तर, मेरो मनमा एउटा प्रश्नले अहिलेसम्म डेरा जमाइरहेको छ । पटक–पटकका व्यवस्था परिर्वतनले पनि मेरो प्रश्नको उत्तर नदिएपछि यहाँ लेख्न बाध्य भएको हुँ ।

मेरा हजुरबाले राणाकालका कुरा गरेको मलाई याद छ । राणाहरुको विदाइसँगै जन्मनुभएका मेरा बा सबै व्यवस्थाका साक्षी हुनुहुन्छ । अनि म जतिबेला पञ्चायत मौलाइरहेको थियो, त्यही बेला जन्मे । त्यसैले धेरै पढेर र भोगेर पनि थाहा पाएँ । मलाई याद छ, मेरा हजुरबाले जग्गा पास गर्दा होस् या गाउँ पञ्चायतमा कुनै कागज मिलाउँदा होस्, जसरी गरें भन्नुहुन्थ्यो, मेरा बाले त्यहि प्रक्रिया त्यहि ठाउँ र शैलीमा गर्नुभएको मेरो बाल्यकालका आँखा साक्षी छन् । अनि म मेरा बाले जसरी सरकारी कार्यालयहरुमा काम गर्नुहुन्थ्यो, त्यसैगरी रिट्ठोसमेत नबिराई म गरिरहेको छु । मेरो मनको अनुत्तरीत प्रश्न पनि यही हो । ब्यवस्था परिर्वतन भए तर, काम गर्ने शैली र पद्दति किन परिर्वतन हुन सकेको छैन । के हामी व्यवस्था र व्यक्ति मात्र परिर्वतन त गरिरहेका छैनौं ? मेरो मनमा प्रश्न उठ्छ ।

मेरा हजुरबाले राणा शासनकालमा जग्गा पास गर्दा अपनाएको विधि र प्रक्रिया मेरा बाको पालामा आउँदा सामान्य मात्र परिर्वतन भयो । तर, मेरो बाको पालाबाट मेरो पालामा आउँदा जस्ताको तस्तै छ । जग्गा पास गर्न मालपोत कार्यालय नै किन जानुपर्ने, नागरिकतामा सिडियोकै सही किन ? मन्त्रीको गाडीमा अगाडि झण्डा किन राखेको ? मन्त्रीलाई सुरक्षागार्ड किन चाहिने । मन्त्रीको अगाडिपछाडि किन प्रहरी दौडेका ? ती प्रश्न उब्जनुको प्रमुख कारण मेरा हजुरबा हो । हजुरबाले राणाहरुले मन्त्री हुँदा यस्तै गरेको सुनाउनुहुन्थ्यो । अनि मेरा बाले पञ्चायतमा त्यसै देख्नुभयो । हुन त मैले पनि पञ्चायतको आखिर वर्षतिर बाले गरेका धेरै काम गर्न भ्याएँ । तर, बिडम्वना अहिले मेरी छोरीले पनि हिजो जिजुबा, हजुरबा हुँदै आधुनिक ड्याडीले जे–जे गरेका थिए, त्यहि गरिरहेकी छन् ।

हामीले व्यवस्था मात्र फेरिरहेका रहेछौं । हाम्रो व्यहोरा फेर्न सकेका छैनौं । बद्री मण्डलको ठाउँमा शिवकुमार मण्डल ल्यायौं । तर, प्रक्रिया पद्दति कहिल्यैं परिर्वतन गर्न सकेनौं । अन्य देशलाई हेर्ने हो भने राजनीतिक दलले समाजलाई परिर्वतन गर्छ । तर, हाम्रो देशमा समाजले राजनीतिक दललाई नै परिर्वतन गरिरहेको छ । यो उल्टो हिँडाई हो । देशबाट जहानीया राणा शासन विदा भयो, पञ्चायत आयो । हाम्रो समाज राणायुगकै थियो । पञ्चायतलाई समाजले राणाजस्तै बनाइथियो । उनीहरुको पतन भयो । त्यसपछि बल्ल समाज पञ्चायती बन्दै थियो, देशमा प्रजातन्त्र आयो । त्यसपछि पनि दल र तिनका नेताले समाज परविर्तन गर्नुको साटो आफू नै पञ्चायत जस्तै भए । प्रजातन्त्रलाई पञ्चायत जस्तै बनाए । परिणाम देश यु्द्धमा फस्यो । शाही शासन आयो । मुलुकमा अहिले संघीय गणतन्त्र आएको छ । हाम्रो समाज बल्ल प्रजान्त्रको युगमा प्रदेश गर्दैछ । फेरि समाजले दलहरुलाई परिर्वतन ग¥यो र आफूजस्तै बनायो । एक पटक सोच्नुहोस् त ! हिजोका माओवादी र अहिलेका कांग्रेस, एमाले र पञ्चभन्दा के फरक बाँकी रहेका छन् ? हामीले माओवादीले समाजलाई परिर्वतन गर्लान् भनेर सोचेको त उल्टो उनीहरुलाई समाजले परिर्वतन गरिदिएको छ ।

जनयुद्धको आगो पश्चिमवाट पूर्वतर्फ बढिरहेको थियो । आगोका लप्काहरु धनकुटा जिल्लाका गाउँमा देखिन थालेका थिए । मलाई त्यो दिनको याद छ । पल्लोघरका साइला बा आफ्ना बाजेको सराद्धेमा जुटेका थिए । साइला बा श्राद्ध गर्न मात्र के लागेका थिए, घरमा बन्दुकधारी एक समूह आयो । पुराना संरचना र व्यवस्था भत्काउने लालसेनाले रुढीवादी सोचबाट मुक्त हुन चेतावनी दिँदै खोरबाट खसी निकाल्ययो र काट्न थाल्यो । साइला बाले गर्न लागेको श्राद्धको के कुरा केहि समयपछि जनसेनाले बोकाका आन्द्रा तुलसाको मोठमा बेरिदिए । श्राद्धका भोज मासुभात भयो । केही समयपछि बाले गाउँ छोड्नुभयो । त्यसपछि गाउँमा श्राद्ध, रुद्री पुजा, गोठका धुप सबै बन्द भए । हाम्रो गाउँ पनि नयाँ बाटोतर्फ लाग्यो । गाउँ मदिरामुक्त भयो । धेरै जनाले तासको जुस खानुभयो । जनसरकार घोषणा भयो । जग्गा बिक्रि गर्न मालपोत धाउनु नपर्ने भयो । घुस्याहा सरकारी कर्मचारीहरुले गाउँ छोडे । त्यसबेला म निकै खुसी भएको थिएँ । वास्तवमा परिर्वतन हुनेभयो । तर, यो महान् परिर्वतनमा मेरो पनि रगत र पसिना बग्न पाएको भए गर्वले छाती फुल्ने थियो ।

समय वित्दैगयो । जनताले चाहेको र कमरेडहरुले भनेको व्यवस्था पनि आयो । तर, विडम्बना समाज परिर्वतन होला भनेको त आज कमरेडहरु नै रुद्रीपुजामा निम्ता गर्न थालेका छन् । घरमा मरेका बाका नाममा भात पाक्छ र पिण्ड बन्छ । तुलसीको मोठमा बोकाका आन्द्रा हैन फुलका माला लागाउँछन्, कमरेडहरु नै । हुँदाहँुदा कमरेडको घरमा अचेल सप्ताहापुराण नै पो लाग्न थालेको छ । धेरै कमरेडहरुले मलाई पनि सम्झेर निम्ता गर्नुहुन्छ । कमरेडहरु कति चाडो विचलित हुनुहुन्छ भन्ने मैले चाँही सोचेको थिइन ।

मैले देखेको परिर्वतन भनेको हिजो हजुरबाले रुद्री पढिरहेका ठाउँमा आज नातिले त्यो कर्म चलाइरहेका छन् । आज जुवाका खालमा कमरेड पक्राउ खान्छन् । अनि दारुलाई कोरोनाको दवाई भन्दै कामरेड नै तन्काउँछन् । यिनै दृष्यले मेरा मनका प्रश्नहरु अनुत्तरित भएका हुन् । मैले यी सबै कुरा लेखिरहँदा व्यवस्थामाथि प्रश्न गर्न खोजेको हैन, नेताका व्यवहारलाई सुर्धान चाहेको मात्र हो ।